Beeldhouwen zat Frank Letterie (1931-2025) in de genen

In Memoriam

Door Sander Grootendorst

VORDEN – De Vordense kunstenaar Frank Letterie overleed vorige maand op 93-jarige leeftijd. In de harten van zijn nabestaanden leeft hij voort. En in het werk dat hij achterlaat. Het is, veelal in brons gegoten, op tal van plekken in de openbare ruimte te vinden, onder meer in zijn eigen Vorden, in Zutphen, Laren, Eibergen en Lichtenvoorde. 

In Vorden: het beroemde beeld van A.C.W. Staring, zittend op zijn sokkel langs de Dorpsstraat. Waarmee Letterie in 1987 de 19e-eeuwse dichter en landman vereeuwigde, die woonde op De Wildenborch. Letterie was in 1977 met zijn gezin neergestreken in Delden, Vordens buitengebied aan de andere kant van het dorp. 

Zijn dochter Martine werd ook een bekende Vordense, ze schrijft kinderboeken. In 2008 publiceerde zij Oorlog zonder vader. Daarin vereeuwigde ze haar vader als de jongen die zelf sinds zijn tiende zonder vader was: Martinus Letterie werd in juni 1941 opgepakt en stierf in januari 1942 in het Duitse concentratiekamp Neuengamme.

“Het heeft mijn vaders leven sterk beïnvloed”, zegt Martine. “Zelf zei hij: ik heb geen trauma, niets aan de hand. Maar hij was er wel altijd mee bezig, hij las er veel over. Hij zal gedacht hebben: Waarom klagen over mijn persoonlijke leed? Er zijn zoveel ergere dingen. Bovendien had hij kunnen studeren dankzij geld van de Stichting 1940-1945, die kant zat er óók aan.”

Op de omslag van Martines boek is de koffer afgebeeld die haar opa bij zich had op zijn laatste reis. Haar vader heeft hem altijd bewaard. In 2011 is een documentaire gemaakt over de oorlogsjaren van Frank Letterie. Daarin opent hij de koffer. 

Martine: “De documentairemakers stelden hem een vraag die ik nooit gesteld had: ‘Heb je gehoopt dat je vader zou terugkomen?’ Ja, dat had hij gehoopt.” Ondanks het feit dat een politieman aan de deur was gekomen om zijn moeder mede te delen dat haar man was overleden.

Sleeën
De kinderen in de Hilversumse buurt waar ze toen woonden troostten Frank met de uitnodiging om te komen sleeën: hij hoefde zelf niets te doen, zij zouden hem voorttrekken.
Die scène belandde in Martines boek.

Frank Letterie werd in 1931 geboren in Den Haag. Door het werk van zijn vader bij een coöperatieve verzekering verhuisden ze nogal eens. Naar Rotterdam, Groningen, Hilversum: daar bleven ze hangen omdat zijn vader in 1935 werkloos raakte. Het gezin van drie kinderen was arm, ze leefden van de steun. In de derde klas van de hbs droeg hij noodgedwongen de schoenen van zijn moeder.

“Wat veel mensen niet weten is dat de nazi’s ook communisten hebben opgepakt en vermoord”, zegt Martine. Franks vader stond als zodanig geregistreerd.

“Na de oorlog ging mijn vader met zijn moeder mee naar de eerste Dodenherdenking. De communisten werden er uitgescholden. Terwijl ze zoveel goeds hadden gedaan in de oorlog, zoals het organiseren van de Februaristaking. Mijn vader hield de Dodenherdenking daarna voor gezien. Pas begin deze eeuw, in Vorden, ging hij er weer heen.”

De Bijenkorf
Na de hbs was Frank een jaar lang tapijtvertegenwoordiger in Amsterdam (op de fiets). Hij moest in dienst, maar weigerde. Werd verpleger in de Rijks-Psychiatrische Inrichting in Eindhoven. Zijn moeder had het liefst gezien dat hij ging werken, maar hij ontmoette allemaal jongeren die andere dingen wilden.

Hij nam ’s avonds tekenlessen. Wilde schilder worden en vroeg een beurs aan voor de Koninklijke Academie in Den Haag. Hij had een vakantiebaantje bij de pakjesafdeling van De Bijenkorf. “Daar leerde hij mijn moeder kennen, die stond verkleed als boerin achter een souvenirkraam.”

Toen hij op de Academie zag dat je er ook kon leren beeldhouwen is hij, al na drie weken, naar die afdeling overgestapt. Wat hij toen niet wist was dat het beeldhouwen in zijn genen zat. Martine: “Veel later hebben we ontdekt dat er in de stamboom minstens dertien beeldhouwers zitten, van de zeventiende tot de negentiende eeuw.”

De rest van zijn leven zou Frank Letterie beeldhouwer blijven. Actief tot op het laatst. “In Schijndel was een beeld van hem gejat. Een journalist kwam erachter dat mijn vader nog zo’n beeld had staan. Dat heeft-ie vorig jaar weer aan die gemeente verkocht. Hij is er naartoe geweest om het te onthullen.”

In de loop der jaren verdwijnen kunstwerken uit het straatbeeld, omdat ze niet meer passen. Maar, zoals voormalig directeur van museum Beelden aan Zee Jan Teeuwisse vaststelde: “Het werk van Frank Letterie doorstaat de tand des tijds.”

Wat ook geldt voor de boerderij waar Frank en zijn vrouw Cokkie met hun kinderen Martine en Tjitse vanuit Voorburg naartoe verhuisden, om er nooit meer weg te gaan. Eindelijk een eigen grote moestuin. Eigen schapen en kippen. Sowieso ruimte te over, ook om spullen uit het verleden op te slaan, waaronder het vele speelgoed dat hij voor zijn kinderen had gemaakt. En: een gigantisch aantal boeken. Hij was een hartstochtelijk lezer.

Ida Gerhardt
Dat herinnert aan nóg een literaire connectie: Letterie vervaardigde voor de gemeente Zutphen plaquettes met teksten van de dichter Ida Gerhardt, die in Eefde woonde. Hun onderlinge correspondentie wordt bewaard in het Literatuurmuseum in Den Haag.

Na het overlijden van zijn vrouw in 2009 bleef Letterie alleen in de boerderij wonen. Hij deed alles zelf, tot het vervangen van de dakpannen aan toe, het hield hem fit, pas in de loop van dit jaar werd duidelijk dat het echt niet langer ging.

‘Het leven in brons’ (de titel van een boek over zijn kunst) kwam ten einde.

Aan het slot van de documentaire, staande bij de koffer van zijn vader, zegt hij: “Ik realiseer me heel goed hoe belangrijk het is dat we nu in vrijheid ons leven kunnen inrichten, ons eigen beroep kunnen kiezen. Ik hoop dat dat zo kan blijven en ik vind dat we dat met z’n allen moeten verdedigen en koesteren.”